एल निनो (El Nino) म्हणजे काय? भारतातील पावसावर परिणाम, इतिहास आणि कारणे
नमस्कार शेतकरी मित्रांनो,
सध्या हवामान, मान्सून आणि पावसाच्या अंदाजाबाबत “एल निनो (El Nino)” हा शब्द आपण वारंवार ऐकत आहोत. अनेकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की, एल निनो म्हणजे नेमकं काय? त्याचा भारतातील मान्सूनवर आणि महाराष्ट्रातील पावसावर कसा परिणाम होतो? तसेच शेतीवर त्याचे कोणते परिणाम दिसून येतात?
आजच्या या लेखामध्ये आपण एल निनोची संपूर्ण माहिती, त्याची कारणे, इतिहास, भारतातील आणि महाराष्ट्रातील पावसावर होणारा परिणाम, तसेच शेतकऱ्यांनी घ्यावयाची काळजी याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
म्हणून हा लेख शेवटपर्यंत काळजीपूर्वक वाचा, जेणेकरून तुम्हाला एल निनोबद्दलची संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत समजेल. तसेच ही माहिती उपयुक्त वाटल्यास आपल्या इतर शेतकरी बांधवांपर्यंत नक्की शेअर करा.
जगभरातील हवामानावर परिणाम करणाऱ्या नैसर्गिक घटनांमध्ये एल निनो (El Nino) ही अत्यंत महत्त्वाची घटना मानली जाते. दर काही वर्षांनी उद्भवणाऱ्या या घटनेमुळे जगातील अनेक देशांमध्ये पाऊस, तापमान, दुष्काळ आणि पूर यांचे स्वरूप बदलते. भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात एल निनोचा परिणाम विशेषतः मान्सूनवर दिसून येतो.
शेतकरी, हवामान अभ्यासक, संशोधक आणि सर्वसामान्य नागरिकांसाठी एल निनो समजून घेणे आवश्यक आहे. कारण भारतातील शेती मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनवर अवलंबून आहे आणि एल निनोमुळे पावसाचे प्रमाण कमी होऊ शकते.
एल निनो (El Nino) म्हणजे काय?
एल निनो (El Niño) हा प्रशांत महासागराच्या (Pacific Ocean) विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढण्याचा नैसर्गिक हवामान प्रकार आहे.
स्पॅनिश भाषेत “El Niño” चा अर्थ “लहान मुलगा” किंवा “ख्रिस्त बालक” असा होतो.
जेव्हा पूर्व प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान सामान्यपेक्षा जास्त वाढते तेव्हा जगभरातील वातावरणीय चक्रांमध्ये बदल होतात. यालाच एल निनो म्हणतात.
एल निनो कसा तयार होतो?
सामान्य परिस्थितीत:
- व्यापार वारे (Trade Winds) पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहतात.
- उबदार पाणी इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियाकडे ढकलले जाते.
- दक्षिण अमेरिकेच्या किनाऱ्याजवळ थंड पाणी वर येते.
एल निनोच्या काळात:
- व्यापार वारे कमकुवत होतात.
- उबदार पाणी पूर्वेकडे सरकते.
- समुद्राचे तापमान वाढते.
- वातावरणातील दाब आणि वाऱ्यांचे स्वरूप बदलते.
यामुळे जगभरातील हवामानावर परिणाम होतो.
एल निनो (El Nino) आणि ला नीना (La Nina) यातील फरक
| बाब | एल निनो (El Nino) | ला नीना (La Nina) |
|---|---|---|
| समुद्र तापमान | जास्त | कमी |
| मान्सून | कमकुवत | मजबूत |
| भारतातील पाऊस | कमी | जास्त |
| दुष्काळ शक्यता | जास्त | कमी |
| तापमान | वाढते | कमी होते |
एल निनोचा भारतावर परिणाम
भारतातील मान्सूनवर एल निनोचा थेट प्रभाव दिसून येतो.
प्रमुख परिणाम
- पाऊस कमी पडणे
- उष्णतेत वाढ
- दुष्काळाची शक्यता
- शेती उत्पादनात घट
- जलसाठ्यांवर परिणाम
- अन्नधान्य उत्पादन कमी होणे
महाराष्ट्रावर एल निनोचा परिणाम
महाराष्ट्रातील शेती मोठ्या प्रमाणावर पावसावर अवलंबून आहे.
एल निनो वर्षात:
- विदर्भात पाऊस कमी पडतो
- मराठवाड्यात दुष्काळाची स्थिती निर्माण होऊ शकते
- जलसाठे कमी होतात
- सोयाबीन, कापूस, तूर, मका यांना फटका बसतो
भारतात एल निनोचा प्रभाव कधी कधी दिसून आला?
गेल्या अनेक दशकांमध्ये भारतावर एल निनोचा प्रभाव पडला आहे.
प्रमुख एल निनो वर्षे
| वर्ष | परिणाम |
|---|---|
| 1951 | कमकुवत एल निनो |
| 1957-58 | मजबूत एल निनो |
| 1965 | मोठा दुष्काळ |
| 1972 | पाऊस कमी |
| 1982-83 | तीव्र एल निनो |
| 1987 | मान्सून कमकुवत |
| 1991-92 | पाऊस कमी |
| 1997-98 | अत्यंत शक्तिशाली |
| 2002 | गंभीर मान्सून तूट |
| 2004 | पावसात घट |
| 2009 | मोठा परिणाम |
| 2015-16 | तीव्र एल निनो |
| 2023-24 | मान्सूनवर परिणाम |
भारतात पाऊस कमी पडलेली प्रमुख एल निनो वर्षे
1965
- गंभीर दुष्काळ
- अन्नधान्य उत्पादन घटले
1972
- अनेक राज्यांत पावसाची कमतरता
1987
- मान्सून सुमारे 19% कमी
2002
- देशभरात सरासरी सुमारे 19% पाऊस कमी
2009
- पाऊस सुमारे 22% कमी
2015
- अनेक भागांत पावसात घट
एल निनोमुळे किती वेळा पाऊस कमी पडला?
सर्व एल निनो वर्षांमध्ये पाऊस कमी पडतोच असे नाही.
इतिहास पाहता:
- 1950 नंतर सुमारे 20 पेक्षा जास्त एल निनो घटना झाल्या.
- त्यापैकी अंदाजे 60% ते 70% वेळा भारतीय मान्सून कमकुवत राहिला.
- अनेक वेळा पावसात 5% ते 20% पर्यंत घट झाली.
यामुळे एल निनो आणि भारतीय मान्सून यांच्यात मजबूत संबंध असल्याचे मानले जाते.
जगभरातील एल निनोचे परिणाम
अमेरिका
- काही भागात मुसळधार पाऊस
- पूरस्थिती
ऑस्ट्रेलिया
- दुष्काळ
इंडोनेशिया
- जंगलातील आगी
आफ्रिका
- अन्नटंचाई
एल निनो आणि हवामान बदल
जागतिक तापमानवाढीमुळे एल निनो घटनांचा प्रभाव वाढत असल्याचे अनेक अभ्यासांमध्ये दिसून आले आहे.
यामुळे:
- उष्णतेच्या लाटा वाढतात
- अतिवृष्टी वाढते
- दुष्काळ तीव्र होतात
- हवामान अधिक अनिश्चित होते
शेतकऱ्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?
1. हवामान अंदाजावर लक्ष ठेवा
IMD च्या सूचनांचे पालन करा.
2. पाणी साठवणूक
शेततळी, बंधारे तयार करा.
3. कमी पाण्याची पिके
तूर, हरभरा, ज्वारी यांसारखी पिके निवडा.
4. सूक्ष्म सिंचन
5. पीक विमा
ल निनो ही जगभरातील हवामानावर परिणाम करणारी महत्त्वाची नैसर्गिक घटना आहे. भारतातील मान्सून, शेती, जलसाठे आणि अर्थव्यवस्थेवर तिचा मोठा प्रभाव पडतो. इतिहासात अनेक वेळा एल निनोमुळे पाऊस कमी पडल्याचे दिसून आले आहे. त्यामुळे शेतकरी, हवामान तज्ज्ञ आणि सरकारने वेळेवर नियोजन करणे आवश्यक आहे.
भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात एल निनोची माहिती जाणून घेणे आणि त्यानुसार तयारी करणे ही काळाची गरज आहे.
माहिती आवडल्यास इतरांना व्हाटसअप्प वर नक्की शेयर करा.
